Veranderende maatschappij en veranderend omgevingsrecht. Een kleine filosofie rond kernwaarden

Door Frans Tonnaer[1]

“Liberty means responsibility. That is why most men dread it.” (George Bernard Shaw)

Bij de aankondiging in 2014 van de ingrijpende herziening van het omgevingsrecht schuwde de regering het gebruik van grote woorden niet. Er is een ‘paradigmawisseling’ noodzakelijk om de bij de tijd gebrachte omgevingswetgeving op een bij de tijd passende wijze tot uitvoering te brengen. Niet alleen anders doen maar ook anders denken en anders overwegen is de boodschap. In dat verband is gesproken van een noodzakelijke cultuurverandering. Centrale uitgangspunten van het nieuwe stelsel zijn: meer vertrouwen van de kant van de overheid in de burgers, meer vrijheid maar ook meer verantwoordelijkheid bij initiatiefnemers en een meer verbindende rol voor het bestuur. Dat roept de vraag op naar de samenhang tussen de thema’s rond deze kernwoorden waarin de kernwaarden van het stelsel tot uitdrukking komen. Hierna onderneem ik een bescheiden poging om die vraag te beantwoorden. Dat resulteert in een kleine filosofie van het nieuwe omgevingsbeleid, tegen de achtergrond van de actuele spanning tussen een steeds meer horizontaal functionerende maatschappij en een verticaal opererende overheid. Een ‘Cultuurhuis van het omgevingsbeleid’ kan als metafoor dienen voor de verbeelding van de samenhang tussen de kernwaarden. En als wederkerigheid de relatie tussen de bestuur en burgers bepaalt, kan dat de spanning verminderen is de stelling die hierna wordt betrokken. Een pleidooi voor afspraken over besluiten als kerninstrumenten van het omgevingsrecht.

[1] Prof. dr. Frans Tonnaer is emeritus hoogleraar Omgevingsrecht en directeur van de Praktijkacademie Omgevingsrecht.